माझी जाति नेपाल सरकारद्वारा सूचिकृत ५९ आदिवासी जनजातिमध्ये एक महत्वपूर्ण जाति हो। यो जाति परम्परागत रूपमा नदी, खोला तथा विशेषगरी सप्तकोशी नदी प्रणालीका किनारमा बसोबास गर्दै आएको पाइन्छ। माझीहरूको मुख्य जीविकोपार्जन माछा मार्ने, डुंगा चलाउने, मर्चा (मदिरा बनाउन प्रयोग हुने खमीर) बनाउने, खेतीपाती तथा नदीसँग सम्बन्धित श्रम कार्यहरूमा आधारित रहेको छ।ा
माझी जातिको आफ्नै छुट्टै भाषा, धर्म, संस्कार, संस्कृति र परम्परा रहेको छ, जसले यस जातिलाई नेपालको मौलिक आदिवासी समुदायको रूपमा चिनाउँछ। ऐतिहासिक रूपमा माझीहरू नदी सभ्यतासँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन् र उनीहरूको जीवनशैली, विश्वास र सांस्कृतिक अभ्यासहरू नदी केन्द्रित रहेको देखिन्छ।
भौगोलिक रूपमा माझी जाति मूलतः सप्तकोशीका सहायक नदीहरूका छेउछाउ, मध्य तथा पूर्वी नेपालका भित्रीमधेश र मधेश क्षेत्रमा बसोबास गर्दछन्। समयक्रममा रोजगारी, बसाइँसराइ र अन्य सामाजिक कारणहरूले गर्दा उनीहरू देशका अन्य भागहरूमा पनि फैलिएका छन्।
हाल आएर तराई क्षेत्रमा बसोबास गर्ने सहनी, गोडी, मलाहा, थारू, दुषाद, हल्खोर, डुम, हाडी, मुसहर तथा भित्रीमधेशका बोटे, पश्चिम नेपालका केही खस क्षेत्री, रायमाझी आदि समुदायहरूले पनि “माझी” थर प्रयोग गर्न थालेका कारण वास्तविक माझी जातिको पहिचानमा चुनौती उत्पन्न भएको छ। यसले मौलिक माझी समुदायको सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक पहिचानलाई जोखिममा पारेको छ।
सामाजिक–आर्थिक दृष्टिले माझी जाति नेपालका अतिसीमान्तकृत आदिवासी जनजाति समूहमा पर्दछन्। शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र राजनीतिक पहुँचमा उनीहरू अझै पनि पछाडि परेका छन्।
२०५८ सालको जनगणनाअनुसार माझी जातिको कुल जनसङ्ख्या ७२,६१४ रहेको थियो, जसमा पुरुष ३६,३६७ र महिला ३६,२४७ थिए। २०६८ सालको जनगणनाअनुसार यो संख्या बढेर ८३,७२७ पुगेको छ, तर जनसङ्ख्या वृद्धिसँगै जीवनस्तरमा उल्लेखनीय सुधार भने देखिन सकेको छैन।
भाषा
माझी जातिले बोल्ने भाषालाई माझीहरूले आफ्नै भाषामा ‘माझी कुरो’ भन्दछन् भने अन्य समुदायहरूले यसलाई माझी भाषा भनेर चिन्ने गरेका छन्। माझी भाषा भारोपेली भाषा परिवारमा पर्दछ र यो भाषा मुख्यतः मौखिक परम्परामै सीमित रहेको छ।
माझी कुरोका वक्ताहरू विशेषगरी तामाकोशी, सुनकोशी र दूधकोशी नदी आसपासका क्षेत्रमा पाइन्छन्। यस भाषामा क्षेत्रीय भाषिक भिन्नताहरू देखिन्छन्। प्रत्येक जिल्ला र गाउँ अनुसार उच्चारण र शब्द प्रयोगमा केही फरक पाइन्छ। उदाहरणका लागि नेपाली शब्द ‘खानु’ लाई तामाकोशी क्षेत्रमा ‘खा’ वा ‘खाइ’ भनिन्छ भने सुनकोशी र दूधकोशी क्षेत्रमा ‘खारा’ भनिन्छ।
दूरीको आधारमा दूधकोशी र तामाकोशी क्षेत्रको भाषा बढी मिल्नुपर्ने देखिए पनि व्यवहारमा दूधकोशी र सुनकोशी क्षेत्रमा बोलिने माझी कुरो बढी समान रहेको पाइन्छ। यी भाषिक भिन्नताहरूको वैज्ञानिक अध्ययन तथा मानकीकरण अझै हुन बाँकी छ।
भाषा बोल्नेहरूको सङ्ख्या र वर्तमान अवस्था
माझी कुरोका वक्ता मुख्यतः तीन क्षेत्रमा केन्द्रित छन्—सबैभन्दा धेरै तामाकोशी, त्यसपछि सुनकोशी र तेस्रो दूधकोशी क्षेत्र। यी क्षेत्रबाहेक अन्यत्र बसोबास गर्ने माझीहरूमध्ये धेरैले दैनिक जीवनमा नेपाली भाषा प्रयोग गर्ने गरेका छन्, जसका कारण मातृभाषा पुस्तान्तरण कमजोर बन्दै गएको छ।
विभिन्न अध्ययनअनुसार माझी कुरो करिब २५ किसिमका भाषिक भेदमा बोलिन्छ। २०५८ सालको जनगणनाअनुसार माझी कुरो बोल्नेहरूको संख्या २१,८४१ थियो, जसमा महिला ११,०१४ र पुरुष १०,८२७ थिए। २०६८ सालमा यो संख्या बढेर २४,४२२ पुगेको छ, तर कुल माझी जनसङ्ख्याको अनुपातमा यो संख्या अझै कम छ।
हाल माझी भाषा अन्य भाषाहरूको प्रभाव र अतिक्रमणका कारण लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको छ। यसको संरक्षण, अभिलेखीकरण र प्रवर्द्धनका लागि आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठानबाहेक अन्य सरकारी तथा गैरसरकारी निकायहरूको पहल अत्यन्त न्यून देखिन्छ। माझी भाषा अझैसम्म औपचारिक शिक्षा, लेखन सामग्री र सञ्चार माध्यममा पर्याप्त रूपमा प्रयोग हुन सकेको छैन।
नेपालबाहेक भारत तथा भुटानमा पनि थोरै संख्यामा माझी कुरोका वक्ताहरू रहेका छन्। यदि समयमै संरक्षण र प्रवर्द्धनका कार्यक्रम नचालिएमा, यो भाषा भविष्यमा पूर्ण रूपमा लोप हुने जोखिममा रहेको छ।
Leave a Reply